Arı ailesinin en önemli bireyi, döllenmiş yumurta yapabilme yeteneğine sahip olan, koloninin çoğalmasını ve devamlılığını sağlayan ana arıdır.

Her kovanda bir tane bulunur. Yaşam süreleri ortalama 3 ile 5 yıl arasında değişir. Diğer arılara göre boyu daha uzun, rengi daha parlak ve iridirler. Tek görevi yumurtlamaktır. Bunun dışında fenomon adlı kimyasal maddeler ve hormonal kokular salgılayarak koloni içinde birliği ve düzeni sağlarlar. Koloninin kontrolü ana arının elindedir.

 

Ana arıyı ana arı yapan, görünüm ve işlev olarak diğerlerinden ayıran en büyük özellik larva döneminden itibaren arı sütü ile beslenmesidir.

Beslenme farklılığı nedeniyle diğer arılar 5-6 hafta yaşarken ana arının ömrü 3-5 sene kadar sürer. Bu da arı sütünün ne kadar değerli ve faydalı bir arı ürünü olduğunu ortaya koyar.

Ana arılar, özel hazırlanmış hücrelerde büyütülür. Beslenme şekline bağlı olarak diğer arılardan daha büyük ve gösterişli olduğu için ana arı hücreleri normal petek hücrelerine göre daha büyük inşa edilir.

Gelişimini 16 günde tamamlayabilen bir ergin ana arı gözden çıktıktan 1 hafta sonra çiftleşme uçuşuna çıkar ve kovana döndükten 3-4 gün sonra yumurtlamaya başlar. Kovan içinde ve dışındaki şartların elverişli olması durumunda ana arı günde 1500 ile 3000 arasında yumurta yumurtlayabilir.

Uzun ömrü boyunca sadece döllenme uçuşu veya koloninin oğul vermesi durumunda kovandan dışarı çıkar.

Ana arı işçi arıların yaptığı görevlerin hiçbirini gerçekleştiremez. Çene kemiği balmumu hücrelerini yapmak için uygun değildir. Bacaklarında fırça ve çiçek tozu kesesi yoktur. İşçi arıların polen sepetlerini oluşturan sert tüylerinden yoksundur.

Hiçbir iş yapamadığı gibi beslenmesi ve bakımı da genç işçi arılarca sağlanır. Beslenmesi işçi arıların ağzına arı sütü vermesiyle gerçekleşir.

Ana arı, diğer arılara göre daha uzun iğneye ve daha az çentiğe sahiptir. İğnesini insanlara saplayamaz ancak rakiplerine karşı defalarca kullanabilir. Aynı kovanda iki ana arıya asla yer yoktur. Böyle bir durum söz konusu olduğunda ana arı iğnesini rakip ana arılara karşı kullanır.

Tek görevi yumurtlamak olan ve özel sıvılar salgılayarak iletişimi sağlayan, kolonideki tüm dişi arıların kısırlaşmasına neden olan, işçi arıların yeni bir ana arı yetiştirmesine engel olan, böylelikle kovan içinde disiplin ve birliği sağlayan ana arı, bu görevlerini yerine getiremez hale geldiğinde işçi arılara mesaj vermiş olur. Artık ana arının kovan için yapacağı fazla birşey olmadığını anlayan arılar hemen harekete geçerler ve yeni bir ana arı yetiştirme girişiminde bulunurlar.

Petek gözleri, işçi arı gözleri ve erkek arı gözleri olarak iki farklı büyüklüğe sahiptir. Ana arı gözleri ise esas petek yapısı içinde yer almaz. Yeni bir ana arıya ihtiyaç olduğunda işçi arılar, normal hücreleri genişleterek ana arı hücresi haline getirirler. Ana arı hücresi bu şekilde hazırlanır. Ana arı, yeni ana arı doğup, çiftleşip yumurta bırakıncaya kadar kovanda tutulur daha sonra saf dışı edilir. Yeni ana arı adayları da işçi arılar tarafından arı sütüyle beslenerek kovana ve koloniye kazandırılırlar.